سمینار اول لکان
مواردی که در این مقاله به آن می پردازیم:
یادداشتی بر سمینار اول لکان
The Seminar of Jacques Lacan, Book I: Freud’s Papers on Technique
در سال تحصیلی ۱۹۵۳–۱۹۵۴ برگزار شد و حدود ۲۷ جلسه هفتگی داشت (از نوامبر تا ژوئیه). این جلسات در قالب یک گفتار زنده ارائه میشدند، نه کلاس دانشگاهی رسمی. مخاطبان عمدتاً تحلیلگران، پزشکان و روشنفکران بودند. ژاک لکان متن از پیش نوشته نمیخواند؛ ایدهها را در جریان سخن گفتن بسط میداد، اصلاح میکرد و گاهی مسیر بحث را تغییر میداد.
متنی که امروز در اختیار داریم، بعدها از روی نوارها و یادداشتها توسط ژاک آلن میلر (Jacques-Alain Miller)_داماد او تدوین و ویرایش شده است. در جلسات نخست (بهویژه ژانویه ۱۹۵۴)، لکان بحث را از «مفهوم تکنیک» آغاز میکند. او تأکید میکند که تکنیک فرویدی مجموعهای از توصیههای عملی نیست، بلکه بر مبنای نظریهای از سوژه استوار است. او با بازخوانی مقالات فنی فروید—از جمله «توصیههایی به پزشکان در باب روانکاوی»—نشان میدهد که فروید تحلیلگر را به «توجه یکنواخت معلق» فرا میخواند. لکان این مفهوم را از سطح روانشناختی به سطح ساختاری منتقل میکند:
تحلیلگر باید نه به نیت آگاهانه، بلکه به زنجیره دالها گوش دهد. در یکی از فرازهای مهم سمینار، لکان تأکید میکند که معنا نه از قصد گوینده، بلکه از جایگاه دال در زنجیره پدید میآید. اینجا او عملاً اصل بنیادین ساختارگرایی را وارد روانکاوی میکند.
نتیجه: تکنیک تحلیلی مداخله در سطح دال است، نه در سطح «محتوا». با مجله تخصصی روانکاوی dimoi همراه باشید تا بیشتر با سمینار اول لکان آشنا شویم.
بازگشت به فروید: بازخوانی تکنیک بهمثابه مسئله زبان
لکان در جلسات آغازین سمینار تصریح میکند که «مسئله تکنیک» بدون بازتعریف جایگاه گفتار قابل فهم نیست. او به نوشتههای فنی فروید—بهویژه مقالات مربوط به تکنیک—بازمیگردد تا نشان دهد که تحلیل فرویدی اساساً بر کار با گفتار بنا شده است. نقطه عزیمت او این است: در روانکاوی، آنچه کار میکند «گفتار» است، نه مشاهده عینی، نه تربیت ایگو، نه آموزش سازگاری. لکان در این سمینار هنوز فرمول مشهور «ناخودآگاه چونان زبان ساختار یافته است» را بهصورت نهایی بیان نکرده، اما بنیان آن را میگذارد. او نشان میدهد که:
- رؤیاها ساختاری شبیه به زبان دارند (فشردهسازی و جابهجایی بهمثابه سازوکارهای استعاره و مجاز).
- لغزشهای کلامی تابع تصادف روانشناختی نیستند، بلکه از منطق دال تبعیت میکنند.
- معنا نه از نیت سوژه، بلکه از جایگاه دال در زنجیره زبانی برمیخیزد.
- در این چارچوب، سوژه پیش از آنکه فاعل معنا باشد، «موقعیتیافته در زنجیره دالها» است.
قبل تر در مقاله دیگری مفصل درباره موضوع اینکه برچسب در روانکاوی پرداخته ایم اگر دوست داشتید سری به آن هم بزنید.
نقد ایگو-سایکولوژی و بازتعریف ایگو
یکی از محورهای صریح سمینار، فاصلهگذاری با ایگو-سایکولوژی آمریکایی است. در آن جریان، هدف درمان تقویت کارکردهای ایگو و سازگاری با واقعیت تلقی میشد.
لکان در سمینار اول تأکید میکند که ایگو محصول همانندسازیهای خیالی است. او با ارجاع به نظریه «مرحله آینهای» نشان میدهد که ایگو از طریق تصویر یکپارچه بدن شکل میگیرد، در حالی که تجربه زیسته کودک از بدن، پراکنده و ناهماهنگ است. در نتیجه:
- ایگو حقیقت سوژه نیست.
- ایگو بر سوءشناخت (méconnaissance) بنا شده است.
- کار تحلیل تقویت ایگو نیست، بلکه عبور از فریب انسجام خیالی آن است.
- اینجا یک چرخش نظری مهم رخ میدهد: مرکز روانکاوی از «خودِ منسجم» به «سوژه شکافدار» منتقل میشود.
قبل تر در مقاله دیگری مفصل درباره موضوع اینکه روانکاوی لکانی پرداخته ایم اگر دوست داشتید سری به آن هم بزنید.
انتقال بهمثابه ساختار، نه رابطه شخصی
در سمینار اول، لکان انتقال را نه بهعنوان پدیدهای عاطفی، بلکه بهعنوان ساختاری نمادین تحلیل میکند. او تمایز میگذارد میان:
- رابطه خیالی (دو من در برابر هم)
- و موقعیت نمادین
- (سوژه در نسبت با جایگاه دیگری)
- «دیگری» در اینجا شخص تحلیلگر نیست، بلکه جایگاه زبان، قانون و معناست. تحلیلگر تنها این جایگاه را اشغال میکند. بنابراین:
- تحلیلگر نباید وارد بازی همانندسازی متقابل شود.
- تفسیر باید در سطح زنجیره دالها مداخله کند، نه در سطح همدلی عاطفی.
این خوانش، تکنیک تحلیلی را از روانشناسی رابطه جدا میکند و آن را در سطح ساختار قرار میدهد.
قبل تر در مقاله دیگری مفصل درباره موضوع اینکه کمالگرایی چیست؟ پرداخته ایم اگر دوست داشتید سری به آن هم بزنید.
سه ساحت: خیالی، نمادین، واقعی (در شکل اولیه)
در سمینار اول، دستگاه سهگانه هنوز در حال تکوین است، اما خطوط آن مشخص است.
- ساحت خیالی: حوزه تصویر، همانندسازی، ایگو، رقابت و دوگانگی.
- ساحت نمادین: حوزه زبان، قانون، تفاوت، ساختار.
- ساحت واقعی: آنچه در برابر نمادینسازی مقاومت میکند.
در تحلیل، کار اصلی در سطح نمادین رخ میدهد. اگر تحلیل در سطح خیالی باقی بماند، به رابطه روانشناختی تقلیل مییابد.
این تمایز برای فهم تکنیک حیاتی است: تفسیر تحلیلی باید شکافی در زنجیره دال ایجاد کند، نه انسجام خیالی را تقویت کند.
قبل تر در مقاله دیگری مفصل درباره موضوع اینکه مفهوم سوگواری چیست پرداخته ایم اگر دوست داشتید سری به آن هم بزنید.
سوژه بهمثابه اثر دال
یکی از نتایج نظری سمینار اول این است که سوژه پیشفرض نیست؛ بلکه اثر زنجیره دالهاست. این ایده بعدها در صورتبندی معروف لکان در
Écrits
بهصورت دقیقتری بیان میشود، اما ریشهاش همینجاست. سوژه جایی پدیدار میشود که یک دال برای دال دیگر نمایندگیاش میکند. این تعریف، روانکاوی را از انسانشناسی جوهری جدا میکند و آن را در قلمرو ساختار قرار میدهد.
قبل تر در مقاله دیگری مفصل درباره موضوع اینکه افسردگی چیست؟ آیا افسردگی بیماری محسوب میشود؟ پرداخته ایم اگر دوست داشتید سری به آن هم بزنید.
جایگاه تاریخی سمینار اول لکان
این سمینار پس از جدایی لکان از انجمن رسمی روانکاوی فرانسه برگزار شد و بخشی از فرآیندی بود که بعدها به تأسیس École Freudienne de Paris انجامید. سمینارها برای لکان صرفاً تدریس نبودند؛ محل تولید نظریه بودند. بسیاری از مفاهیمی که بعداً تثبیت شدند، در این جلسات بهصورت آزمایشی طرح شدند.
جمعبندی تحلیلی
سمینار اول لکان سه جابهجایی بنیادین را تثبیت میکند:
- روانکاوی از روانشناسی ایگو به نظریه زبان منتقل میشود.
- ایگو از مرکز به حاشیه رانده میشود و سوژه شکافدار جای آن را میگیرد.
- انتقال و تکنیک در سطح ساختار نمادین بازتعریف میشوند.
این سمینار را میتوان لحظه تولد رسمی پروژه ساختارگرای لکان دانست؛ پروژهای که بعداً در آثار مکتوبش صورتبندی نظاممندتری یافت.
منابع:
Lacan, J. (1988). The Seminar of Jacques Lacan, Book I: Freud’s Papers on Technique 1953–1954. Trans. John Forrester. New York: W.W. Norton.
Lacan, J. (2006). Écrits. Trans. Bruce Fink. New York: W.W. Norton.
Roudinesco, E. (1997). Jacques Lacan: An Outline of a Life and a History of a System of Thought. New York: Columbia University Press.
