وقتی استدلال کار نمیکند: نرمال شدن رکاکت در زبان اعتراضی تحلیلی بر اساس سوسور، فروید و لکان
آنچه در این محتوا به آن می پردازیم:
مقدمه
در سالهای اخیر، در بسیاری از فضاهای اعتراضی، نوعی جابهجایی در سبک گفتار مشاهده میشود: از بیان استدلالی و مفهومی به سوی صورتهایی از بیان که شدت هیجانی بالاتری دارند و گاه شامل الفاظ رکیکاند. این تحول را میتوان نه صرفاً به تغییرات اخلاقی، بلکه به دگرگونی در کارکرد زبان در بسترهای اجتماعی خاص نسبت داد.
پرسش اصلی این مقاله آن است که چه سازوکارهایی موجب میشود الفاظی که پیشتر در حاشیه زبان عمومی قرار داشتند، بهتدریج نرمال شوند و به بخشی از گفتار اعتراضی بدل گردند؟ برای پاسخ، از چارچوب نشانهشناسی فردینان دو سوسور و خوانش روانکاوانه نزد زیگموند فروید و ژاک لکان استفاده میشود. با مجله روانکاوی Dimoi همراه باشید تا بیشتر با جنبه های این موضوع آشنا شویم.
زبان به مثابه نظام تفاوتها: خوانش سوسوری
در نظریه سوسور، زبان نظامی از تفاوتهاست؛ هر واژه (دال) نه به دلیل ذات خود، بلکه به دلیل تمایزش با دیگر دالها معنا مییابد. رابطه میان دال (صورت صوتی) و مدلول (مفهوم) قراردادی است و در شبکهای از روابط تثبیت میشود.
در این چارچوب، رکیک بودن یک واژه، خاصیت ذاتی آن نیست؛ بلکه جایگاه آن در شبکهی تفاوتهای فرهنگی است که آن را «نامناسب» یا «تابوشکن» میکند. اگر یک دالِ تابو به طور مکرر در بافتهای عمومی بازتولید شود، فاصلهاش با دالهای رسمی کاهش مییابد. در نتیجه، ارزش افتراقی آن تغییر میکند. این همان فرآیند نرمالسازی است: تغییر در میدان تفاوتها.
از منظر سوسوری، میتوان گفت نرمالسازی رکاکت زمانی رخ میدهد که دالهای پیشتر حاشیهای، وارد زنجیرهی همنشینی با دالهای سیاسی و عمومی میشوند. در این حالت، آنها از حوزه خصوصی یا حاشیهای جدا شده و در گفتمان جمعی ادغام میشوند. این تحول، یک تغییر در ساختار زبان است، نه صرفاً در نیت گوینده.
قبل تر در مقاله دیگری مفصل درباره موضوع اینکه کمالگرایی چیست؟ پرداخته ایم اگر دوست داشتید سری به آن هم بزنید.
رکاکت و تخلیه: خوانش فرویدی
فروید در اثر کلاسیک خود «لطیفه و رابطه آن با ناخودآگاه» (1905) نشان میدهد که شوخیها، لغزشهای کلامی و بیانات نامتعارف میتوانند راههایی برای تخلیه انرژی روانی سرکوبشده باشند. به تعبیر او، بیانهایی که هنجارهای رسمی را میشکنند، امکان تخلیه تنش را فراهم میکنند.
در این چارچوب، میتوان رکاکت را نوعی تخلیه (catharsis) زبانی دانست. هنگامی که فرد یا گروهی احساس میکند ابزارهای رسمی بیان مانند استدلال عقلانی یا گفتوگوی نهادی کارآمد نیستند، فشار هیجانی افزایش مییابد. بیان رکیک در اینجا کارکردی دوگانه دارد:
- شکستن قیدهای هنجاری
- آزادسازی تنش درونی
فروید همچنین به مفهوم بازگشت امر سرکوبشده اشاره میکند. واژههایی که در نظم فرهنگی سرکوب شدهاند، میتوانند در شرایط بحرانی با شدت بیشتری بازگردند. بنابراین، رکاکت را میتوان بازگشت دالهایی دانست که پیشتر به حاشیه رانده شده بودند. این تحلیل، رکاکت را نه به عنوان انحراف اخلاقی، بلکه به عنوان نشانهای از فشار روانی جمعی میفهمد.
قبل تر در مقاله دیگری مفصل درباره موضوع اینکه مفهوم سوگواری چیست پرداخته ایم اگر دوست داشتید سری به آن هم بزنید.
لکان: دال، اقتدار و شکاف در نظم نمادین
لکان با بازخوانی فروید در روانکاوی، زبان را ساختاردهنده ناخودآگاه میداند. از نظر او، سوژه در «نظم نمادین» شکل میگیرد؛ نظمی که شبکه دالها و قوانین اجتماعی آن را سازمان میدهد. اقتدار نیز در سطح دالها تثبیت میشود؛ چیزی که لکان از آن با عنوان «نامِ پدر» یاد میکند.
در این چارچوب، هنگامی که اعتماد به کارایی دالهای رسمی قانون، استدلال، گفتمان نهادی تضعیف شود، شکافی در نظم نمادین پدید میآید. سوژه ممکن است با حمله به همان دالهای اقتدار، این شکاف را آشکار کند.
رکاکت در این معنا میتواند کنشی علیه تثبیت نمادین باشد. بسیاری از الفاظ رکیک به بدن، جنسیت یا نسبتهای خانوادگی ارجاع میدهند؛ یعنی به حوزههایی که در فرهنگها به شدت نمادین و تنظیمشدهاند. ورود این حوزهها به زبان سیاسی، نوعی فروکشیدن سیاست از سطح انتزاعی به سطح بدنمند است.
روانکاوی لکانی میان «امر نمادین» و «امر واقعی» تمایز میگذارد. امر واقعی آن چیزی است که در زبان بهطور کامل نمادینه نمیشود. رکاکت میتواند تلاشی برای نزدیک شدن به این ساحت خام باشد؛ جایی که گفتار دیگر صرفاً انتقال معنا نیست، بلکه ایجاد ضربه یا گسست است. در این خوانش، گذار از استدلال به رکاکت را میتوان گذار از اقناع نمادین به ایجاد شکاف در نمادین دانست.
قبل تر در مقاله دیگری مفصل درباره موضوع اینکه افسردگی چیست؟ آیا افسردگی بیماری محسوب میشود؟ پرداخته ایم اگر دوست داشتید سری به آن هم بزنید.
نرمالسازی: از شوک به عادت
ترکیب این سه چارچوب نشان میدهد که نرمالسازی رکاکت نتیجه همزمان سه فرآیند است:
- تغییر در میدان تفاوتهای زبانی (سوسور)
- تخلیه و بازگشت امر سرکوبشده (فروید)
- بحران در نظم نمادین و حمله به دال اقتدار (لکان)
افزون بر این، تکرار رسانهای نقش مهمی ایفا میکند. در روانشناسی اجتماعی، مفهوم حساسیتزدایی نشان میدهد که مواجهه مکرر با محرکهای شوکآور، شدت واکنش هیجانی را کاهش میدهد. بنابراین، واژهای که در ابتدا تابوشکن بود، در اثر تکرار به بخشی از زبان روزمره بدل میشود. در نتیجه، رکاکت نه تنها ابزار اعتراض، بلکه نشانهای از تغییر در ساختار گفتار عمومی میشود.
قبل تر در مقاله دیگری مفصل درباره موضوع اینکه هیپومانیا یا اختلال دو قطبی چیست؟ پرداخته ایم اگر دوست داشتید سری به آن هم بزنید.
از استدلال به تخلیه: تغییر کارکرد زبان
استدلال مبتنی بر فرضی است: اینکه دیگری شنواست و قواعد گفتوگو معتبرند. هنگامی که این فرض تضعیف شود، کارکرد زبان تغییر میکند. به جای اقناع، هدف میتواند ایجاد اثر فوری باش تحریک، شوک، یا همبستگی هیجانی. در چنین شرایطی، رکاکت میتواند به نشان هویت گروهی تبدیل شود؛ نشانهای از فاصله گرفتن از گفتمان رسمی.
قبل تر در مقاله دیگری مفصل درباره موضوع اینکه مفهوم اروتومانیا در روانکاوی پرداخته ایم اگر دوست داشتید سری به آن هم بزنید.
نتیجه گیری موضوع نرمال شدن رکاکت در زبان اعتراضی
نرمالسازی رکاکت در زبان اعتراضی را نمیتوان صرفاً به افول اخلاق یا تشدید هیجان نسبت داد. بر اساس تحلیل نشانهشناختی و روانکاوانه، این پدیده نتیجه تغییر در ساختار دالها، فشار روانی جمعی، و شکاف در نظم نمادین است. گذار از استدلال به رکاکت، نشانه تغییر در کارکرد زبان است: از اقناع عقلانی به تخلیه هیجانی و ایجاد گسست نمادین. در این معنا، رکاکت نه صرفاً یک انتخاب فردی، بلکه نشانهای ساختاری از وضعیت گفتار در یک بستر اجتماعی خاص است.
قبل تر در مقاله دیگری مفصل درباره موضوع اینکه برچسب در روانکاوی پرداخته ایم اگر دوست داشتید سری به آن هم بزنید.
منابع
Saussure, F. de. (1916). Course in General Linguistics.
Freud, S. (1905). Jokes and Their Relation to the Unconscious.
Freud, S. (1915). Repression.
Lacan, J. (1957). “The Instance of the Letter in the Unconscious.” In Écrits.
Lacan, J. (1959–1960). Seminar VII: The Ethics of Psychoanalysis.
Lacan, J. (1966). Écrits.
