ژاک لکان کیست؟
آنچه در این مقاله به آن می پردازیم:
زندگی نامه ژاک لکان
ژاک لکان (Jacques Lacan) یکی از تأثیرگذارترین و در عین حال بحثبرانگیزترین چهرههای روانکاوی قرن بیستم است؛ متفکری که نهتنها روانکاوی فرویدی را دگرگون کرد، بلکه آن را به قلب فلسفه، زبانشناسی، انسانشناسی و نقد فرهنگی کشاند. با مجله تخصصی روانکاوی Dimoi همراه باشید تا بیشتر با ژاک لکان آشنا شویم.
لکان در ۱۳ آوریل ۱۹۰۱ در پاریس، در خانوادهای کاتولیک و طبقه متوسط متولد شد. فضای خانوادگی او محافظهکارانه بود، اما خیلی زود نشانههای فاصله گرفتن او از ایمان مذهبی و گرایشش به تفکر انتقادی آشکار شد. این فاصلهگیری بعدتر در آثارش به شکل پرسش از «قانون»، «نامِ پدر» و ساختارهای نمادین بازتاب یافت.
او تحصیلات پزشکی خود را در دانشگاه پاریس آغاز کرد و در ادامه به روانپزشکی روی آورد. رساله دکترای او که در سال ۱۹۳۲ با عنوان «روانپریشی پارانویایی و ارتباط آن با شخصیت» منتشر شد، توجه محافل روشنفکری فرانسه را به خود جلب کرد. در این رساله، لکان از همان ابتدا نشان داد که به روانپریشی نه صرفاً بهعنوان یک بیماری، بلکه بهعنوان ساختاری معنادار در نسبت با سوژه و زبان میاندیشد.
قبل تر در مقاله دیگری مفصل درباره موضوع اینکه برچسب در روانکاوی چیست پرداخته ایم اگر دوست داشتید سری به آن هم بزنید.
دهه ۱۹۳۰ برای لکان دورهای تعیینکننده بود. او با سوررئالیستها، فیلسوفان و هنرمندان پاریسی در تماس بود و در همین دوره مفهوم مشهور «مرحله آینهای» را مطرح کرد. لکان در این نظریه نشان داد که شکلگیری «من» نه از درون، بلکه از طریق یک تصویر بیرونی و در نسبت با دیگری رخ میدهد؛ ایدهای که بعدها به یکی از ستونهای اصلی نظریه او بدل شد.
پس از جنگ جهانی دوم، لکان به شکلی جدیتر به بازخوانی فروید پرداخت؛ بازخوانیای که با جمله معروف او شناخته میشود: «بازگشت به فروید». اما این بازگشت، بازگشتی ساده یا وفادارانه به معنای سنتی نبود. لکان فروید را از خلال زبانشناسی ساختارگرا (بهویژه سوسور)، انسانشناسی لوی-استروس و فلسفه هگل و هایدگر خواند و نشان داد که ناخودآگاه «ساختاری شبیه زبان دارد».
قبل تر در مقاله دیگری مفصل درباره موضوع اینکه کمال گرایی چیست و چه نشانه هایی دارد؟ پرداخته ایم اگر دوست داشتید سری به آن هم بزنید.
او در همین دوره مفاهیم بنیادینی مانند ساحتهای سهگانه امر خیالی، امر نمادین و امر واقع را بسط داد؛ سه ساحتی که برای فهم سوژه، روانرنجوری، روانپریشی و حتی فرهنگ معاصر نقشی کلیدی دارند. لکان همچنین تأکید میکرد که سوژه انسانی، سوژهای شکافخورده است؛ سوژهای که هرگز با خود یکی نیست و میل او همواره در فاصلهای ساختاری شکل میگیرد.
لکان از سال ۱۹۵۳ تا ۱۹۸۰ سمینارهای سالانه خود را برگزار کرد؛ سمینارهایی که بهتدریج به قلب تپنده روانکاوی لکانی بدل شدند. این سمینارها، برخلاف متون کلاسیک دانشگاهی، زبانی پیچیده، استعاری و گاه عمداً لغزنده داشتند. لکان معتقد بود حقیقت روانکاوی را نمیتوان به زبانی شفاف و ساده تقلیل داد؛ زیرا ناخودآگاه خود در لغزش، ایهام و شکست معنا سخن میگوید.
در سال ۱۹۶۴، پس از اختلافات جدی با انجمن بینالمللی روانکاوی (IPA)، لکان «مدرسه فرویدی پاریس» (École Freudienne de Paris) را تأسیس کرد. این جدایی، صرفاً نهادی نبود؛ بلکه نشاندهنده اختلافی عمیق در فهم روانکاوی، آموزش، و جایگاه آنالیز بود. لکان با هرگونه استانداردسازی سادهانگارانه تحلیل و آموزش روانکاوی مخالفت میکرد.
از مفاهیم کلیدی دیگر لکان میتوان به «میل دیگری»، «ابژه a»، «نامِ پدر»، «فانتاسم»، و در سالهای پایانی، نظریه گره بورومهای اشاره کرد. در دوره متأخر، لکان بیش از پیش به امر واقع، به آنچه از نمادپردازی میگریزد، توجه نشان داد و روانکاوی را به مرزهای تجربه، زبان و بدن نزدیکتر کرد.
قبل تر در مقاله دیگری مفصل درباره موضوع اینکه مفهوم سوگواری پرداخته ایم اگر دوست داشتید سری به آن هم بزنید.
ژاک لکان در ۹ سپتامبر ۱۹۸۱ در پاریس درگذشت. میراث او اما همچنان زنده و محل مناقشه است. اندیشههای لکان نهتنها در روانکاوی، بلکه در فلسفه، مطالعات فرهنگی، نظریه فیلم، ادبیات و نقد اجتماعی حضوری پررنگ دارند. لکان بیش از آنکه پاسخی نهایی ارائه دهد، راهی برای اندیشیدن گشود؛ راهی که سوژه را در ناتمامی، میل و پرسشمندیاش جدی میگیرد.
روانکاوی لکانی، در نهایت، دعوتی است به شنیدن آنچه در گفتار ناگفته میماند؛ به مواجهه با شکاف، نه برای پر کردن آن، بلکه برای زیستن با آن.
آثار مکتوب ژاک لکان
مهمترین و تقریباً تنها کتابی که خود لکان منتشر کرد:
Écrits (۱۹۶۶)
این کتاب مجموعهای از مقالات، سخنرانیها و متون نظری لکان است (بیش از ۹۰۰ صفحه). متنها از دهه ۱۹۳۰ تا ۱۹۶۰ را در بر میگیرند. برخی از مهمترین نوشتههای آن:
- «مرحله آینهای بهعنوان سازندهی کارکرد من»
- «کارکرد و میدان گفتار و زبان در روانکاوی»
- «کنش روانکاوی»
- «جهتگیری درمان و اصول قدرت آن»
- «کانت با ساد»
- «سوژه و دیگری»
- «درباره یک مسئله مقدماتی در هر درمان ممکنِ روانپریشی»
Écrits متن آسانی نیست؛ عمداً هم نیست. لکان این کتاب را «برای همه» ننوشته بود، بلکه برای آنهایی که حاضرند با متن کلنجار بروند.
دیگر نوشتهها (که اغلب پس از مرگش گردآوری شدند):
Autres écrits (۲۰۰۱)
مجموعهای از مقالات، مصاحبهها، مداخلات و متونی که در Écrits نیامده بودند.
De la psychose paranoïaque dans ses rapports avec la personnalité (۱۹۳۲)
رساله دکترای لکان درباره روانپریشی پارانویایی؛ بسیار مهم برای فهم نگاه ساختاری او به روانپریشی.
قبل تر در مقاله دیگری مفصل درباره موضوع اینکه روانکاوی چیست و چرا همه به تراپیست نیاز دارند؟ پرداخته ایم اگر دوست داشتید سری به آن هم بزنید.
سمینارهای ژاک لکان (Le Séminaire)
سمینارها ستون فقرات اندیشه لکانیاند. لکان از ۱۹۵۳ تا ۱۹۸۰ هر سال سمینار برگزار کرد. همه سمینارها در زمان حیات او منتشر نشدند و بسیاری پس از مرگش ویرایش شدند.
فهرست سمینارها (به ترتیب تاریخی):
سمینار ۱ (۱۹۵۳–۱۹۵۴)
نوشتههای تکنیکی فروید
سمینار ۲ (۱۹۵۴–۱۹۵۵)
من در نظریه فروید و در تکنیک روانکاوی
سمینار ۳ (۱۹۵۵–۱۹۵۶)
روانپریشیها
سمینار ۴ (۱۹۵۶–۱۹۵۷)
رابطه ابژه
سمینار ۵ (۱۹۵۷–۱۹۵۸)
صورتبندیهای ناخودآگاه
سمینار ۶ (۱۹۵۸–۱۹۵۹)
میل و تفسیر آن
سمینار ۷ (۱۹۵۹–۱۹۶۰)
اخلاق روانکاوی
سمینار ۸ (۱۹۶۰–۱۹۶۱)
انتقال
سمینار ۹ (۱۹۶۱–۱۹۶۲)
همانندسازی
سمینار ۱۰ (۱۹۶۲–۱۹۶۳)
اضطراب
سمینار ۱۱ (۱۹۶۴)
چهار مفهوم بنیادی روانکاوی
(ناخودآگاه، تکرار، انتقال، رانه)
→ مهمترین و خواندهشدهترین سمینار
سمینار ۱۲ (۱۹۶۴–۱۹۶۵)
مسائل بنیادین روانکاوی (منتشر نشده بهطور رسمی)
سمینار ۱۳ (۱۹۶۵–۱۹۶۶)
ابژه روانکاوی
سمینار ۱۴ (۱۹۶۶–۱۹۶۷)
منطق فانتاسم
سمینار ۱۵ (۱۹۶۷–۱۹۶۸)
کنش روانکاوی
سمینار ۱۶ (۱۹۶۸–۱۹۶۹)
از یک دیگری به دیگری
سمینار ۱۷ (۱۹۶۹–۱۹۷۰)
وارونهی روانکاوی
(نظریه چهار گفتمان)
سمینار ۱۸ (۱۹۷۱)
در باب یک گفتار که شاید گفتمان نباشد
سمینار ۱۹ (۱۹۷۱–۱۹۷۲)
… یا بدتر
سمینار ۲۰ (۱۹۷۲–۱۹۷۳)
Encore
(ژوئیسانس، جنسیت، «زن وجود ندارد»)
سمینار ۲۱ (۱۹۷۳–۱۹۷۴)
Les non-dupes errent
(نسبت نمادین، واقع، خیالی)
سمینار ۲۲ (۱۹۷۴–۱۹۷۵)
RSI
(گره بورومهای)
سمینار ۲۳ (۱۹۷۵–۱۹۷۶)
سنتوم
(جیمز جویس، نوشتار، سینتوم)
سمینار ۲۴ (۱۹۷۶–۱۹۷۷)
L’insu que sait de l’une-bévue s’aile à mourre
سمینار ۲۵ (۱۹۷۷–۱۹۷۸)
لحظه به نتیجهگیری رسیدن
سمینار ۲۶ (۱۹۷۸–۱۹۷۹)
توپوگرافی و زمان
سمینار ۲۷ (۱۹۷۹–۱۹۸۰)
گسست
منابع
- Roudinesco, É. (1993). Jacques Lacan: Esquisse d’une vie, histoire d’un système de pensée. Paris: Fayard.
- Lacan, J. (1966). Écrits. Paris: Seuil.
- Lacan, J. (1973–1980). Le Séminaire (Vols. I–XXVII). J.-A. Miller (Ed.). Paris: Seuil.
- Evans, D. (1996). An Introductory Dictionary of Lacanian Psychoanalysis. London: Routledge.
